Temel, Eşref2026-10-092026-10-092026https://hdl.handle.net/11494/6615Bu çalışma, Balıkesir merkez ve köylerinde 18. ve 19. yüzyıllarda faaliyet gösteren cami ve mescitlerin kurumsal yapısını, görevli kadrolarını ve atama süreçlerini Hurufat Defterleri temelinde incelemektedir. Araştırmanın amacı, şehir merkezindeki yerleşik dinî örgütlenme ile kırsal alandaki dinî yapıların farklılaşmasını ortaya koymak ve bu farklılaşmayı Osmanlı Devleti’nin 18. yüzyılda hız kazanan bürokratik merkezileşme ve kayıt disiplini politikaları bağlamında değerlendirmektir. Bu kapsamda merkez camileri, merkez mescitleri, köy camileri ve köy mescitleri olmak üzere dört ayrı veri grubu analiz edilmiştir. İnceleme sonucunda merkez camilerinin imam, hatip, müezzin, kayyım, ferraş ve mütevelli gibi çeşitli görevlileri bünyesinde barındıran gelişmiş ve kurumsallaşmış yapılar olduğu tespit edilmiştir. Bazı camilerde muallim kadrolarının bulunması, ibadet mekânlarının eğitim faaliyetleriyle olan ilişkisini de göstermektedir. Merkez mescitleri ise daha sınırlı kadrolara sahip olmakla birlikte mahalle ölçeğinde dinî hayatın sürekliliğini sağlayan temel yapılar olarak öne çıkmaktadır. Köy cami ve mescitlerinde yüksek ilk atama oranları, 18. yüzyılda yeni ibadethanelerin inşası ve bazı mescitlerin camiye tahvil edilmesi sürecinin hız kazandığını göstermektedir. Köylerde referans bilgilerinin çoğunlukla belirtilmemesi ise atamalarda yerel toplumsal mutabakatın etkili olduğunu düşündürmektedir. Sonuç olarak Balıkesir örneği, şehir merkezinde kurumsallaşmış ve süreklilik arz eden bir dinî yapılanmaya; taşrada ise bürokratik merkezileşme ile bağlantılı daha dinamik ve dönüşüm odaklı bir yapıya işaret etmektedir. Çalışma, Hurufat Defterleri’nin Osmanlı taşrasındaki dinî-idari yapının bölgesel farklılıklarını ortaya koymadaki önemini göstermektedir.This study examines the institutional structure, staff cadres, and appointment processes of mosques and masjids operating in the center and villages of Balıkesir during the eighteenth and nineteenth centuries on the basis of the Hurufat Registers. The study aims to reveal the differences between the established religious organization in the urban center and the religious structures in rural areas, and to evaluate these differences within the context of the Ottoman policies of bureaucratic centralization and registration discipline that intensified during the eighteenth century. In this framework, four different data groups—central mosques, central masjids, village mosques, and village masjids—were analyzed. The findings demonstrate that central mosques were highly institutionalized structures with diversified staff cadres including imams, khatibs, muezzins, kayyims, ferrashes, and mutawallis. The presence of muallims in some mosque-related waqfs also indicates the close relationship between religious and educational functions. Central masjids, although possessing more limited staff structures, functioned as the main institutions sustaining neighborhood-based religious life. In rural areas, high rates of original appointments indicate the rapid increase in newly established places of worship and the conversion of masjids into mosques during the eighteenth century. The absence of detailed reference information in many village records suggests that appointments were largely shaped by local social consensus. In some villages, the fact that imams also served as teachers points to the continuity of mosque-centered religious education in the provinces. In conclusion, the Balıkesir case reflects an institutionalized and stable religious structure in the urban center, while rural areas display a more dynamic model shaped by bureaucratic centralization, new constructions, and community-based organization. The study demonstrates the significance of the Hurufat Registers for revealing regional variations in the Ottoman provincial religious-administrative structure.trinfo:eu-repo/semantics/embargoedAccessBalıkesirHurufat defterleriCamiMescitVakıfKayıt disipliniBürokratik merkezileşmeHurufat registersMosqueMasjidWaqfRegistration disciplineBureaucratic centralizationArticle9017521410.32704/erdem.2026.90.175