Klasik dönem İstihsān taksiminin artırılmasının imkânı: İstihsān bi’l-İhtiyât örneği
Yükleniyor...
Dosyalar
Tarih
2023
Yazarlar
Dergi Başlığı
Dergi ISSN
Cilt Başlığı
Yayıncı
Şırnak Üniversitesi
Erişim Hakkı
info:eu-repo/semantics/openAccess
Özet
İstihsān, Hanefî mezhebinde hüküm istinbat metotlarından birisi olarak kullanılmıştır. Klasik dönem Hanefî usulcüleri istihsānı dört ana başlık altında ele almış ve incelemişlerdir. Usul âlimleri istihsānı; istihsān bi’l-eser, istihsān bi’l-icmâ, istihsān bi’z-zarure ve kıyâs-ı hafî istihsānı şeklinde taksim etmişlerdir. Mezhebin istihsān anlayışı modern döneme kadar bu tasnif üzerinden gitmiştir. Ancak son zamanlarda istihsān için klasik dönemde yapılan taksimatın artırılmasının imkânı ele alınarak tartışılmıştır. Söz gelimi Şelebî (1910-1997) tarafından istihsān için yapılan mezkûr taksimatın artırılabileceği vurgulanmış ve konu bağlamında açıklamalarda bulunulmuştur. Fukahânın istihsān ile amel ettiği bazı yerlerin arka planında ihtiyat olduğu ifade edilmiştir. İstihsānın diğer türleri için yapılan isimlendirmelerde olduğu gibi burada da ihtiyat ilkesi sebebiyle istihsāna gidildiğinden dolayı tesmiye de o şekilde yapılmıştır. İstihsān türlerindeki isimlendirmelerde belirleyici olanın, istihsāna sevk eden neden olduğunu söylemek mümkündür. Nitekim istihsān türlerinde de bu durum açıkça görülmektedir. Bu makalede istihsānın farklı bir türü olabilecek istihsān bi’l-ihtiyât üzerinde durulmuştur. İstihsānın bu türü klasik dönem taksimi içerisinde yer almadığı için evvela bunun imkânı tartışılmıştır. Zira istihsān bi’l-ihtiyâtın klasik dönem tasnifi içerisinde olmaması, öne sürülecek bu istihsān türünün diğer istihsān türleri arasında olup olmadığının iyice tespit edilmesini gerekli kılmaktadır. Bundan dolayı çalışmada öncelikle ihtiyatın tanımına ve istihsān bi’l-ihtiyâtın diğer istihsān türlerden farklı bir nevi olduğu vurgulanmaya çalışılmıştır. Devamında ise farklı baplardan örneklere yer verilmek suretiyle istihsān bi’l-ihtiyâtın uygulanabilirliğinin gösterilmesine gayret edilmiştir. İstihsānın bu türünde ihtiyat, istihsāna gidilmesinin ana sebebini oluşturmakta ve bundan dolayı kıyas terk edilmektedir. Dolayısıyla istihsān bi’l-ihtiyât ile kastedilen ihtiyatın, ulemânın ihtilafından sakınmak anlamında olmadığı belirtilmelidir. Bahsi geçen ihtilafı daha çok elhurûc mine’l-hilâf veya mürâʻâtü’l-hilâf ismiyle karşılamak mümkündür. Zira istihsān bi’l-ihtiyâtta maksut olan ihtiyat, kıyastan (udûlü) dönmeyi gerektiren ihtiyat iken, mürâʻâtü’l-hilâfta ise ulemânın ihtilafından sakınmak ve iki fetva arasında tercih yapılmak durumunda kalınırsa daha güçlü olanın alınmasından ibarettir. Fukahânın istihsān ile hüküm verdiği her yerde kıyasın terki söz konusudur. İstihsān bi’l-ihtiyâtta ise istihsānın diğer dört türünde olmayan bir sebeple istihsāna başvurulmaktadır. O gerekçe ise fakîhler tarafından “ihtiyat” olarak tespit edilmiştir. Fukahâ istihsāna başvurduğu yerlerde kimi zaman “ihtiyat sebebiyle” veya “ihtiyattan dolayı” gibi ifadelerle istihsānın tercih edilmesindeki arka plana işaret etmektedirler. Ancak herhangi bir detay ilgili eserlerde görülmemektedir. Bu ise istihsānın bu türünün anlaşılması ve ihtiyat denilince akla ilk gelen ihtiyattan farkının ortaya konulmasını gerektirmektedir. İstihsānın bu türünün klasik dönem istihsān türleri içerisinde yer almaması istihsān bi’l-ihtiyâtın istihsānın yeni bir nevi olarak görülmesinin imkânı anlamına gelmektedir. Bu çalışmada konunun bu yönü, detaylı şekilde analiz edilmektedir. Her ne kadar istihsānın türlerinin genişletilme ihtimaline Şelebî tarafından vurguda bulunulsa da konu özelinde bir çalışma yer almamaktadır. Yapılan bu çalışma ise hem konu özeline bir ışık tutma hem de alana katkı sunmayı hedeflemektedir. İstihsān bi’l-ihtiyât özelinde farklı baplardan örnekler verilmek suretiyle konunun uygulanabilirliği ve iç tutarlılığının test edildiği belirtilmelidir. Böylelikle öne sürülen bu ıstılahın mezhebin hemen her bahsinde şartları oluştuğunda tatbik edilebileceği gösterilmiş olmaktadır. Bunu da Hanefî mezhebinin gerek kurucu gerekse sonraki fakîhleri tarafından oldukça işletilen istihsāna dair bir açılım çabası olarak yorumlamak mümkündür. Ayrıca karşılaşılan meselelerde mezhebin kendi bütüncül, tutarlı ve sistemsel yapısından ayrılmadan, Hanefî mezhebinin kendi dinamikleri üzerinden karşılaşılan meselelerin halledilmesinde önemli bir kapı aralamaktadır.
Istihsan has been used as one of the ruling istinbat (reveal the meaning) methods in the Hanafi sect. Hanafi scholars of the classical period, on the other hand, discussed and analyzed istihsan under four main headings. According to the scholars of usul al-fiqh, istihsan is divided into "kiyas (syllogism) al-hafi", " istihsan bi'l-eser", " istihsan bi'l-icma" and " istihsan bi'z-zarure". The understanding of istihsan of the sect has gone through this classification until the modern period. However, the possibility of increasing the division made in the classical period for istihsan has recently been discussed. For example, it was emphasized that the aforementioned division made for istihsan by Shalabi (1910-1997) could be increased and explanations were made in the context of the subject. It has been stated that there is precaution in the background of some places where the fuqaha acted with istihsan. This has been effective in naming this type of istihsan. As in other types of istihsan, the naming was done in that way, since istihsan was used due to the precautionary principle. Because it is possible to say that the determining factor in the naming of istihsan types is the reason that leads to istihsan. As a matter of fact, this situation is clearly seen in the types of istihsan. In this article, istihsan bi'l-ihtiyat, which can be a different type of istihsan, is emphasized. Since this type of istihsan is not included in the classical period division, the possibility of this is discussed first. Because it is not in the classical period classification, it is necessary to determine whether this istihsan type to be put forward is among other types of istihsan. Therefore, in this study, first of all, it has been tried to define prudence and to show that istihsan bi'l-ihtiyat is different from other types. Afterwards, it has been tried to show the applicability of istihsan bi'l-ihtiyat by giving examples from different chapters. In this type of istihsan, prudence is the main reason for istihsan, and therefore, analogy is abandoned. Therefore, it should be noted that prudence, which is meant by istihsan bi'l-ihtiyat, does not mean avoiding the disagreement of the scholars. This disputation is more commonly referred to as al-huruj min al-khilaf (avoid of dispute) or mura'at al-khilaf (observing separation). Because in istihsan bi'l-ihtiyat, the purposeful precaution is the precaution that creates the qiyas-i hafi, while in mura'at al-khilaf, it consists of avoiding the disagreement of the ulama and taking the stronger one if a choice is made between two fatwas. Wherever the fuqaha decrees with istihsan, there is the abandonment of qiyas. In istihsan bi'l-ihtiyat, istihsan is used for a reason not found in the other four types of istihsan. That justification was determined by the jurists as a precaution. However, this precaution should be understood as prudence, which means abandoning qiyas and preferring istihsan. In places where fuqaha resort to istihsan, they sometimes point to the background in the preference of istihsan with expressions such as "due to prudence" or "for the reason prudence". However, no details are seen in the related works. This makes it necessary to understand this type of istihsan and to reveal its difference from the first thing that comes to mind when it seens to prudence. The possibility of seeing istihsan bi'l-ihtiyat as a new type of istihsan is discussed by considering this article. Although Shalabi emphasizes the possibility of expanding the types of istihsan, there is no study specific to the subject. This study, on the other hand, aims to both shed light on the subject and make a new contribution to the field. It should be noted that the applicability and internal consistency of the subject were tested by giving examples from different parts in particular istihsan bi'l-ihtiyat. Thus, it has been shown that this term can be applied in almost every talk of the sect when the conditions are met. It is possible to interpret this as an effort to expand on istihsan, which was highly exploited by both the founders and later jurists of the Hanafi sect. In addition, it fills an important gap in solving the problems encountered through the dynamics of the Hanafi sect without leaving the holistic, consistent and systematic structure of the sect.
Istihsan has been used as one of the ruling istinbat (reveal the meaning) methods in the Hanafi sect. Hanafi scholars of the classical period, on the other hand, discussed and analyzed istihsan under four main headings. According to the scholars of usul al-fiqh, istihsan is divided into "kiyas (syllogism) al-hafi", " istihsan bi'l-eser", " istihsan bi'l-icma" and " istihsan bi'z-zarure". The understanding of istihsan of the sect has gone through this classification until the modern period. However, the possibility of increasing the division made in the classical period for istihsan has recently been discussed. For example, it was emphasized that the aforementioned division made for istihsan by Shalabi (1910-1997) could be increased and explanations were made in the context of the subject. It has been stated that there is precaution in the background of some places where the fuqaha acted with istihsan. This has been effective in naming this type of istihsan. As in other types of istihsan, the naming was done in that way, since istihsan was used due to the precautionary principle. Because it is possible to say that the determining factor in the naming of istihsan types is the reason that leads to istihsan. As a matter of fact, this situation is clearly seen in the types of istihsan. In this article, istihsan bi'l-ihtiyat, which can be a different type of istihsan, is emphasized. Since this type of istihsan is not included in the classical period division, the possibility of this is discussed first. Because it is not in the classical period classification, it is necessary to determine whether this istihsan type to be put forward is among other types of istihsan. Therefore, in this study, first of all, it has been tried to define prudence and to show that istihsan bi'l-ihtiyat is different from other types. Afterwards, it has been tried to show the applicability of istihsan bi'l-ihtiyat by giving examples from different chapters. In this type of istihsan, prudence is the main reason for istihsan, and therefore, analogy is abandoned. Therefore, it should be noted that prudence, which is meant by istihsan bi'l-ihtiyat, does not mean avoiding the disagreement of the scholars. This disputation is more commonly referred to as al-huruj min al-khilaf (avoid of dispute) or mura'at al-khilaf (observing separation). Because in istihsan bi'l-ihtiyat, the purposeful precaution is the precaution that creates the qiyas-i hafi, while in mura'at al-khilaf, it consists of avoiding the disagreement of the ulama and taking the stronger one if a choice is made between two fatwas. Wherever the fuqaha decrees with istihsan, there is the abandonment of qiyas. In istihsan bi'l-ihtiyat, istihsan is used for a reason not found in the other four types of istihsan. That justification was determined by the jurists as a precaution. However, this precaution should be understood as prudence, which means abandoning qiyas and preferring istihsan. In places where fuqaha resort to istihsan, they sometimes point to the background in the preference of istihsan with expressions such as "due to prudence" or "for the reason prudence". However, no details are seen in the related works. This makes it necessary to understand this type of istihsan and to reveal its difference from the first thing that comes to mind when it seens to prudence. The possibility of seeing istihsan bi'l-ihtiyat as a new type of istihsan is discussed by considering this article. Although Shalabi emphasizes the possibility of expanding the types of istihsan, there is no study specific to the subject. This study, on the other hand, aims to both shed light on the subject and make a new contribution to the field. It should be noted that the applicability and internal consistency of the subject were tested by giving examples from different parts in particular istihsan bi'l-ihtiyat. Thus, it has been shown that this term can be applied in almost every talk of the sect when the conditions are met. It is possible to interpret this as an effort to expand on istihsan, which was highly exploited by both the founders and later jurists of the Hanafi sect. In addition, it fills an important gap in solving the problems encountered through the dynamics of the Hanafi sect without leaving the holistic, consistent and systematic structure of the sect.
Açıklama
Anahtar Kelimeler
İslam hukuku, Hanefî mezhebi, İstihsān, İstihsān bi’l-ihtiyât, Mürâʻâtü’l-hilâf, Islamic law, Hanafī sect, Istihsān, Istihsān bi’l-ihtiyât, Murā'at al-khilāf
Kaynak
Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi
WoS Q Değeri
Scopus Q Değeri
Cilt
Sayı
30
