Temel İslam Bilimleri Bölümü Yayın Koleksiyonu
Bu koleksiyon için kalıcı URI
Güncel Gönderiler
Öğe İlk dönem kelam-felsefe ilişkisinde iman akıl ve irade(Yasemin ÖZCAN, 2025) Genç, CaferKelamda akıl ile naklin ilişkisine dair geniş kapsamlı tartışmalar yapılmış ve önemli sayıda literatür oluşmuştur. Akıl ile naklin ilişkisine dair bu tartışmalar kendi zemininde yararlı tartışmalardır; çünkü her iki kavramın çerçevesi ve ilişkisi önem arz etmektedir. Ancak mesele iki kavramın “ilişkisi” olmaktan çıkarılıp her ikisinin ayrı kavramlar olarak ele alınması önemli bir probleme yol açmaktadır. Bu yöneliş; birbirini gerektirmeyen “akla dayanan bilgi” ve “nakle dayana bilgi” şeklinde iki özerk/farklı bilgi çeşidinin ortaya çıkmasına yol açmaktadır. Akıl ile naklin ilişkisine benzer bir konu akıl ile iradenin ilişkisi konusudur. Akıl insan olmanın bir şartı/sonucu olarak her insanda vardır ve inançtan bağımsız olarak kendini ortaya koyabilme ve bilgi üretme gücüne/sistemine sahiptir. Benzer şekilde, irade etmek de insan olmanın bir şartı/sonucudur ve inançtan bağımsız olarak da işlevseldir. Bu makalede, kısaca kelam tarihinde akıl ve iradeye atfedilen anlama paralel olarak birinin diğerini belirleme ve şekillendirme arasındaki ilişki ele alınacaktır.Öğe Sahâbe-tâbiîn arasındaki hoca-talebe ilişkisinde ihtilaf: İbn Abbas ve Mücâhid örneği(ALİ KARATAŞ, 2025) Nalbant, Sümeyraİlk dönemden itibaren tefsir geleneği içerisinde müfessirlerin aynı âyetlere dair geliştirdikleri farklı bakış açıları zamanla zengin bir tefsir literatürünün teşekkülüne zemin hazırlamıştır. Mey-dana gelen tefsir külliyatı, pek çok farklı görüşü içerisinde barındırmaktadır. Bundan dolayı za-manla bu yorum farklılıkları yeni bir alanın doğmasına sebebiyet vererek tefsirde ihtilaf kavra-mını ortaya çıkarmıştır. Bu ihtilaflar da tasnif edilmiştir. Genel olarak iki kategoride incelenen tefsir ihtilafları, “tenevvü‘ ” (çeşitlilik) ve “tezat” (zıtlık) ihtilafı şeklinde isimlendirilmiştir. Nite-kim tefsir tarihi incelendiğinde bu tasnifin İbn Teymiyye’ye (öl. 728/1328) dayandığı görülmek-tedir. Ondan sonraki müellifler ise bu tasnifi esas alarak ilgili rivâyetleri ve yorumları bu ikili ayrıma göre değerlendirmişlerdir. Tefsir ihtilaflarının en temel zemini, sahâbeden gelen farklı rivâyetler üzerinde bina edilmiştir. Bu tabakadaki farklılık ve zenginlik daha sonra bu yorumların genişlemesini sağlamıştır. Bu bağlamda birinci nesil ve ikinci nesil arasındaki bu ilişkiyi takip etmek ilk dönem müfessirler arasındaki irtibatı anlamak için önem arz etmektedir. Buradaki yo-rum benzerlikleri kadar tefsir görüşlerinin farklılaşması çok mühimdir. Şüphesiz buradaki akta-rım, değişim ve gelişimin pek çok nedeni vardır. Bu çalışmada İbn Abbâs (öl. 68/687-88) ve önde gelen öğrencisi Mücâhid b. Cebr (öl. 103/721) üzerinden ilk dönem âyetleri yorumlama farklılığının keyfiyeti, nedenleri ve ilim anlayışı tespit edilmeye çalışılmıştır. Bunun yanında aynı âyette farklı görüş bildiren bu iki müfessirin o dönemdeki ilim geleneği açısından hoca-talebe ilişkisi de incelenmiştir. Araştırma, betimsel yöntem ve metin analizi kullanılarak yapılmıştır. Dolayısıyla çalışmada “Sahâbe-tâbiîn ve hoca-talebe ilişkisinde meydana gelen farklıklar hocanın ilmî kişiliğinin etkisiyle mi oluşmuştur? Yoksa talebenin ilmi birikimi ve kapasitesiyle mi alaka-lıdır?”, “Tefsirdeki ihtilafların mahiyeti, bahsi geçen ayrıma göre midir?” ve “Sahâbe ve tâbiûn arasındaki ihtilafları hangi türe dahil edebiliriz?” sorularına cevap bulmaya gayret edilmiştir. Elde edilen veriler İbn Abbâs ve Mücâhid arasındaki yorum farklılıklarının yalnızca rivâyet çeşitlili-ğinden değil aynı zamanda bireysel içtihat, ilmi ortam ve eğitim yöntemlerinden kaynaklandığını göstermiştir.Öğe Osmanlı Devleti’nde Hz. Peygamber’in hukukunu korumaya yönelik tedbirler: Ahî Çelebî’nin Risâle fî sebbi’n-Nebî Aleyhisselâm ve ahkâmihî isimli risalesinin tahkik ve değerlendirilmesi(Gençleri Evlendirme ve Mehir Vakfı, 2025) Şahin, Ünalİnsan onurunun korunması, hukukun temel ilkeleri arasında yer alan evrensel bir değerdir. Doğuştan her insan için var olan bu hak, her dönemde hukukçular tarafından farklı biçimlerde normatif zemine taşınarak ifadelendirilmiştir. Ancak peygamberlerin ve özelde Hz. Peygamber’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) onurunun ve hukukunun korunması, inanca dayalı bir gereklilik taşıyarak hukuksal alanın ötesinde bir anlam kazanmaktadır. Çünkü Peygamberlere iman, bunun zımnında onların hukukunu korumayı imanî bir mesele hâline getirmektedir. Klasik dönem İslam hukukçuları, konuyla ilgili müstakil eserler kaleme alarak, Hz. Peygamber’in hukukunu ihlâl eden kimselere -ister müslüman ister zimmî olsun- uygulanacak cezaları normatif bir çerçevede sistemleştirmişlerdir. Günümüzde ise Türk pozitif hukukundaki mevcut boşluklar ve ifade özgürlüğünün sınırlarının muğlak olması, marjinal bazı kimselerin Hz. Peygamber’i tezyif etme cüretini göstermesine, toplumsal infiale ve kaotik ortamların oluşmasına zemin hazırlamaktadır. Binaenaleyh günümüz pozitif hukuk sisteminde buna dair bir kanun maddesiyle tüm peygamberlerin özelde ise Hz. Peygamber’in şahs-ı manevisi anayasal zeminde doğrudan koruma altına alınmalı, ifade özgürlüğünün sınırları net olarak çizilmeli, hakaret ve tahkir eylemlerine açık cezai müeyyideler belirlenmeli ve böylelikle toplumdaki dinî hassasiyetleri zedeleyen fiiller engellenerek kamu düzeni korunmalıdır. Bu çalışmada, Osmanlı âlimlerinden Ahî Çelebî’ye ait Risâle fî sebbi’n-Nebî ve ahkâmihî isimli risale ilk defa tahkik edilmiştir. Çalışmada, Osmanlı Devleti’nde Hz. Peygamber’in hukukunu korumaya yönelik tasavvurun ne şekilde olduğunun gösterilmesi hedeflenmiştir. Makalede, risâlenin aidiyet sorunları giderilmiş, muhtevası, yazım sebebi ve güncel bağlamı incelenmiştir. Son kısımda ise mevcut hukukî boşlukları gidermek ve kamu düzenini korumak amacıyla, tüm peygamberlerin özelde Hz. Peygamber’in şahs-ı manevisinin anayasal zeminde doğrudan koruma altına alınmasına yönelik somut öneriler sunulmuştur. Ayrıca, konunun uluslararası hukuk platformlarına (AİHM, UMIHK) taşınmasının gerekliliği vurgulanmıştır.Öğe Fahreddin er-Râzî’ye göre delil olması açısından şâz kıraatler(Tekirdağ Namık Kemal Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, 2025) Balcı, Yahya“Yedi harf” ruhsatının verilmesiyle birlikte ortaya çıkan kıraat farklılıkları, tarih boyunca sözlü olarak da nesilden nesile aktarılarak devamlılığını sürdürmüş ve bu dinamik yapısını günümüze kadar taşımıştır. Kıraatler, tarihi seyri içerisinde âlimler tarafından farklı açılardan tasnife tabi tutulmuş, bu husus alanla ilgili herkesin ilgisini çeken konular arasında yer almıştır. Bu bağlamda kıraatler, temelde sahih ve şâz olmak üzere iki kategoride değerlendirilmiştir. Çalışmanın odak noktasını şekillendiren şâz kavramı, her daim kıraat ilminin önemli konularından biri olmuştur. Zaman içerisinde çeşitli yönlerden farklı şekillerde tanımlanan şâz kıraatler için yapılan tanımlardan birinin de çoğunlukla usulcülerin dile getirdiği ve Kur’ân-ı Kerîm’in tanımı bağlamında ortaya çıktığı anlaşılmaktadır. Zira bu tanımda ileri sürülen “Mushaf’ın iki kapağı arasında bulunması” ve “mütevâtir olması” şartları, şâz kıraatlerin tespitinde dikkate alınan ve belirleyici olan hususlar olmuştur. Tefsir ilminin önde gelen simalarından birisi olan Fahreddin er-Râzî’nin (öl. 606/1210), kaleme aldığı Mefâtîḥu’l-ġayb adlı tefsirinde, farklı konulardaki birçok görüşünü ortaya koyduğu bilinmektedir. Müfessir, kıraat farklılıklarına büyük oranda yer verdiği bu eserinde şâz kıraatler açısından da dikkat çeken ifadeler kullanmaktadır. Râzî’nin, çoğunlukla yukarıda zikredilen şartlar bağlamında kıraatleri değerlendirdiği ve bu özellikleri taşımayanları şâz olarak tanımlayarak bu kıraatlere karşı farklı bir tavır takındığı anlaşılmaktadır. Bu çalışmada ana hedef, Râzî’nin şâz kıraat algısını ve delil olması açısından şâz kıraatlere yaklaşımını ortaya koymak olacaktır. Bunun yanında müfessirin görüşlerinin daha doğru şekilde anlaşılması için Râzî’nin mensup olduğu Şâfiî mezhebinin şâz kıraatlere bakışı da konunun gerektirdiği ve sınırlarının el verdiği ölçüde incelenecektir. Böylelikle hem Râzî’nin hem de temsil ettiği Şâfiî mezhebinin şâz kıraatleri delil olma noktasında hangi meselelerde ve ne oranda dikkate aldıkları anlaşılmış olacaktır. Makalede söz konusu hedeflere ulaşmak için öncelikle kıraatler konusunda bazı temel bilgi ve değerlendirmelere yer verilmiştir. Daha sonra müellifin ve temsil ettiği mezhebin kıraatlere bakışına ve şâz kıraatler hakkındaki görüşlerine değinilmiştir. Çalışma sonucunda Râzî’nin şâz kıraatler karşısında sabit bir tutum sergilemediği, sahih kıraatlerle çelişmedikleri sürece bu kıraatlerden farklı şekillerde faydalanma düşüncesinde olduğu söylenebilir. Ancak onun bu olumlu tavrının şâz kıraatlerin hüccet olarak değerlendirilmesi noktasında tamamıyla değiştiği görülmektedir. Bu bağlamda Râzî, birçok yerde tevâtür şartından yoksun oldukları için şâz kıraatlerin fıkhî meselelerde delil olamayacağını açıkça dile getirmektedir.Öğe Secâvendî’nin ‘Aynü’l-me‘ânî adlı tefsirinde kıraat olgusu(DÜZCE ÜNİVERSİTESİ, 2025) Balcı, YahyaKıraat farklılıkları, birçok ilim dalı için ilgi odağı olmuştur. Zira söz konusu farklılıklar, kimi zaman kelime veya âyetlerin anlamına genişlik kazandırırken kimi zaman da anlaşılması zor ve kapalı olan bölümlerin anlaşılmasını sağlamıştır. Ayrıca kıraat farklılıkları, itikâdî ve fıkhî hükümlerin dayanağı olmanın yanında dilsel konularda da başvurulan bir unsur olmuştur. Bazı müfessirler sadece sahih kıraatlerden bazıları ise hem sahih hem de şâz kıraatlerden faydalanmıştır. Kıraat ihtilaflarını sahih-şâz ayırımı gözetmeksizin dikkate alan müfessirler arasında Secâvendî de (öl. 560/1165) bulunmaktadır. O, Kur’ân-ı Kerîm’in tamamını kapsayan ve birçok hususa değindiği ‘Aynü’l-me‘ânî fî tefsîri’s-seb‘i’l-mesânî isimli tefsirinde kıraat farklılıklarını da farklı açılardan değerlendirmiştir. Bu makale, ismi geçen tefsirdeki kıraat ihtilaflarının incelendiği ilk çalışma olma özelliğini taşımaktadır. Özellikle kıraat ilmi ve Kur’ân’daki vakf yerlerine dair yaptığı kapsamlı çalışmalarıyla tanınan Secâvendî, kıraat farklılıklarına da sıkça yer verdiği ‘Aynü’l-me‘ânî adlı tefsirinde, zaman zaman vakf ve ibtidâ konularına ilişkin değerlendirmelerde bulunmuştur. Bu araştırma, ilgili tefsirde müfessirin kıraatlere yönelik tutumunu, kıraat farklılıklarını yorumlama yöntemini ve eserde vakf ile ibtidâya dair yer verilen bilgileri incelemeyi amaçlamaktadır. Bu hedefler doğrultusunda eserdeki veriler taranmış, analiz edilmiş ve bazı konularda hem müellife hem de başka âlimlere ait diğer eserlerle karşılaştırılmıştır. Araştırma sonucunda, Secâvendî’nin hem sahih hem de şâz birçok kıraat farklılığını çeşitli gerekçelerle aktardığı, bu ihtilafları kurrâya nispet ederek sunmaya özen gösterdiği, kıraatlerin i‘râb yönlerini ve lehçe temelli okuyuşları ele aldığı, yer yer ise vakf ve ibtidâya dair değerlendirmelerde bulunduğu tespit edilmiştir.Öğe Hint alt kıtasında bir mehdîlik iddiası: Seyyid Muhammed Cavnpûrî ve mehdeviyye hareketi(Ahmet İshak DEMİR, 2025) Karayiğit, KazımMehdî inancı toplumların özellikle de geri kalmış toplumların zor zamanlarında bir kurtarıcı beklentisi içine girmeleri ile ilgili bir durumdur. Bu olgu farklı dinlerde olduğu gibi İslam dininde de mevcuttur. Allah’tan aldığı “ilahi yetki” ile dinî ve toplumsal alanı yeniden tesis edeceğini iddia eden bu kişilerin tezahürlerine İslam dünyasının farklı coğrafyalarında görmek mümkündür. Bu fikrin yansıması Hint alt kıtasında Seyyid Muhammed Cavnpûrî ile kendini göstermiştir. Onun mehdî olduğu yönündeki fikirleri kaçınılmaz olarak Mehdeviyye adıyla bir hareketin de ortaya çıkmasına yol açmıştır. Seyyid Muhammed ve Mehdeviyye, başlangıçta İslam’ın bozulmamış ilk saf haline dönülmesini ve bu düşüncenin insanlara ulaştırılmasını amaçlayan bir hareket olarak kabul edilmektedir. Ancak Seyyid Muhammed’in mehdîlik ve Allah’ı gördüğüne dair iddiaları geniş halk kitleleri tarafından kabul görmemiş ve mahalli düzeyde kalmıştır. Bu çalışmada, XV. yüzyılın ikinci yarısında Hindistan’da Seyyid Muhammed Cavnpûrî’nin biyografisi, mehdîlik iddiası, öğretileri ve hareketinin kurumsallaşma süreci mehdevi kaynaklar üzerinden ortaya koyulmaya çalışılmıştır. Çalışmada, Seyyid Muhammed’in sadece dinî bir inanç sistemi değil, aynı zamanda toplumsal bir ıslah ve tarikatvâri bir hareket olarak Mehdeviyye’nin ortaya çıkmasında etkili bir şahıs olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Literatüre dayalı nitel bir çalışma olarak planlanan bu araştırma, mehdîlik olgusu etrafında yapılan araştırmalara Hint alt kıtası örneği üzerinden katkı sağlamayı amaçlamaktadır.Öğe Qirā'at in al-Māwardī's tafsīr in terms of its relationship with Arabic language(AFYON KOCATEPE UNIV, 2025) Balcı, YahyaDifferences in the qir & amacr;'at of the Qur'& amacr;n, which appear as variations in letters and vowels, have been studied in relation to dialects and other sciences. It can be said that the scholars who pay the most attention to the effect of differences in qir & amacr;'at on meaning are the exegetes. Exegetes, in their commentaries written as a result of their efforts to understand the divine intent, have mentioned differences in qir & amacr;'at on various occasions and have provided explanations regarding the effects of these differences. Al-M & amacr;wardi (d. 450/1058), in his tafsir al-Nuqat wa'l-uy & umacr;n, is also a exegete who includes both the sahih and sh & amacr;z qir & amacr;'at and evaluates qir & amacr;'at disputes from different perspectives. Although the aforementioned tafsir is not a source of qir & amacr;'at, al-M & amacr;wardi took care to narrate a considerable number of qir & amacr;'at differences in this work, mostly attributing them to the person or persons who read the qir & amacr;'at. Although it is possible to evaluate the aforementioned qir & amacr;'at differences in many ways, this study only evaluates the qir & amacr;'at differences mentioned by al-M & amacr;wardi in terms of their relationship with the Arabic language. As a matter of fact, it is seen that al-M & amacr;wardi was a exegete who wrote independent works in the field of Arabic language as in many fields of Islamic sciences and touched upon linguistic analysis in his tafsir. For this reason, it is thought that it would be useful to know the explanations he made in the context of the relationship between qir & amacr;'at and Arabic language in the exegesis of some verses and to see how the exegete reflected his scholarly knowledge to the exegesis in this context. In this study, which aims to determine the author's approach to the qir & amacr;'at differences in terms of Arabic language in the tafsir al-Nuqat wa'luy & umacr;n, examples of qir & amacr;'at that will benefit the understanding of the subject, explanations and quotations are included. As a result of the study, it has been observed that al-M & amacr;wardi, within the framework of the relationship between Arabic language and qir & amacr;'at, largely touched upon the differences of qir & amacr;'at, which can be evaluated under many different headings within the context of the subjects of the science of sarf and nahw within the framework of the relationship between Arabic language and qir & amacr;'at, and listed the opinions on the effects of these differences on meaning and made explanations.Öğe The status of the family amid socio-cultural change: An analysis within the framework of verse 34 of Surah al-Nisā'(SIRNAK UNIVERSITY, 2025) Karaosman, MuhammetThis study will examine the situations families face during periods of social and cultural change through the lens of Qur'an verse al-Nisāʼ 4/34. The analysis will focus on the impacts of socio-cultural changes on families, considering the social and cultural realities of 7th-century Arabia. The aim is to prevent the misrepresentation of this verse by centering contemporary perceptions. The apparent conflict between the elements emphasized in alNisāʼ 4/34 and modern interpretations highlights the importance of understanding these verses within their proper context. Focusing on the perceptions of the period in which the verse was revealed, rather than contemporary interpretations, will help achieve a correct understanding. Otherwise, there is a tendency to produce literal interpretations based on current perceptions. Consequently, it has been observed that studies related to al-Nisāʼ 4/34 should prioritize the perceptions of the period of revelation. In this context, my work presents the assertion that the third proposed solution in al-Nisāʼ 4/34 is intended as a warning rather than for practical application. I support this claim by focusing on developments before and after the verse. As we move further from the time of revelation, understanding the Qur'an becomes increasingly challenging. The vitality of the events surrounding the time of revelation diminishes, and different inclinations arise that diverge from 7th-century perceptions. This situation leads to literal approaches to the verses, imposing contemporary understandings on historical texts. Tracking socio-cultural changes plays a critical role in accurately understanding events and phenomena. It is essential to consider the perceptions of the times and places where these changes occurred. al-Nisāʼ 4/34 addresses women and is connected to events in Medina; however, its roots trace back to the Mecca period. During the Mecca era, men held dominant roles in families, while in Medina, women began to take on more active roles. The bonds of brotherhood between the Ansar and Muhajir fostered mutual influence. However, a hidden struggle occurred between those unwilling to relinquish the roles assigned to them and those questioning these roles; one of these struggles is related to the reasons behind the revelation of al-Nisāʼ 4/34. Neglecting socio-cultural mobility has led to misunderstandings of the verse. It is common to develop interpretations based on contemporary perceptions while disregarding the understandings of the period of revelation. The disconnect between the time of revelation and the present complicates the understanding of the Qur'an. The study aims to interpret al-Nisāʼ 34 accurately. This qualitative research, based on document analysis, examines the context of the command "strike your wives." The findings indicate that this command was not practically implemented and served a warning function instead. Our work provides a different perspective on this verse from classical to contemporary times. When the Qur'an becomes the subject of interpretation, it inevitably falls under the influence of contemporary perceptions, leading to interpretations based on apparent meanings. However, many of these interpretations conflict with the practices of the Prophet Muhammad and subsequent generations.Öğe Tefsîr hâtimelerinde tefsîr ve müfessir(ULUDAĞ ÜNİVERSİTESİ, 2016) Bayer, İsmailTefsir mukaddimeleri üzerine haklı olarak pek çok çalışma yapılmış ancak hâtimeler genellikle ihmal edilmiştir. Belki de tefsirlerin yarısından fazlasında hâtime bölümünün bulunmaması, bazı tefsîr hâtimelerinin ise yalnızca dua cümlelerinden oluşması araştırmacıları özel bir çalışma yapmaktan alıkoymuş olabilir. Oysa bitiriş bölümleri dar hacimde ve sınırlı sayıda olmalarına rağmen Kur’ân ilimleri açısından önemli verileri ve tecrübeleri yansıtırlar. Diğer bir ifadeyle hâtimeler, derin bir Kur’ân eğitiminin şekillendirdiği büyük akılların ve kalplerin bu süreçte süzdükleri özleri son bir nasihat olarak gelecek nesillere aktaran bölümlerdir. İnsan en çok öğretirken, öğretme amacıyla yazarken ve uygularken öğrenir. Bu aşamaları büyük oranda geride bırakan bahtiyar insanlar ilim ve amel yolculuğunun aksakallarıdır. Bu büyük şahsiyetler, bir taraftan Kur’ân’a duydukları saygı ve gösterdikleri hayâ sebebiyle her bir kelimeyi seçerken daha çekingen, diğer taraftan Kur’ân’ın geniş anlam okyanuslarına yelken açarken hayranlıkları ve sevgilerinin cesaretlendirmesiyle daha aktif olma duyguları arasında1 hayatlarındaki en önemli çalışmayı başarmış olmanın huzuruyla hâtimeleri kaleme alırlar.Öğe Klasik dönem İstihsān taksiminin artırılmasının imkânı: İstihsān bi’l-İhtiyât örneği(Şırnak Üniversitesi, 2023) Şahin, Ünalİstihsān, Hanefî mezhebinde hüküm istinbat metotlarından birisi olarak kullanılmıştır. Klasik dönem Hanefî usulcüleri istihsānı dört ana başlık altında ele almış ve incelemişlerdir. Usul âlimleri istihsānı; istihsān bi’l-eser, istihsān bi’l-icmâ, istihsān bi’z-zarure ve kıyâs-ı hafî istihsānı şeklinde taksim etmişlerdir. Mezhebin istihsān anlayışı modern döneme kadar bu tasnif üzerinden gitmiştir. Ancak son zamanlarda istihsān için klasik dönemde yapılan taksimatın artırılmasının imkânı ele alınarak tartışılmıştır. Söz gelimi Şelebî (1910-1997) tarafından istihsān için yapılan mezkûr taksimatın artırılabileceği vurgulanmış ve konu bağlamında açıklamalarda bulunulmuştur. Fukahânın istihsān ile amel ettiği bazı yerlerin arka planında ihtiyat olduğu ifade edilmiştir. İstihsānın diğer türleri için yapılan isimlendirmelerde olduğu gibi burada da ihtiyat ilkesi sebebiyle istihsāna gidildiğinden dolayı tesmiye de o şekilde yapılmıştır. İstihsān türlerindeki isimlendirmelerde belirleyici olanın, istihsāna sevk eden neden olduğunu söylemek mümkündür. Nitekim istihsān türlerinde de bu durum açıkça görülmektedir. Bu makalede istihsānın farklı bir türü olabilecek istihsān bi’l-ihtiyât üzerinde durulmuştur. İstihsānın bu türü klasik dönem taksimi içerisinde yer almadığı için evvela bunun imkânı tartışılmıştır. Zira istihsān bi’l-ihtiyâtın klasik dönem tasnifi içerisinde olmaması, öne sürülecek bu istihsān türünün diğer istihsān türleri arasında olup olmadığının iyice tespit edilmesini gerekli kılmaktadır. Bundan dolayı çalışmada öncelikle ihtiyatın tanımına ve istihsān bi’l-ihtiyâtın diğer istihsān türlerden farklı bir nevi olduğu vurgulanmaya çalışılmıştır. Devamında ise farklı baplardan örneklere yer verilmek suretiyle istihsān bi’l-ihtiyâtın uygulanabilirliğinin gösterilmesine gayret edilmiştir. İstihsānın bu türünde ihtiyat, istihsāna gidilmesinin ana sebebini oluşturmakta ve bundan dolayı kıyas terk edilmektedir. Dolayısıyla istihsān bi’l-ihtiyât ile kastedilen ihtiyatın, ulemânın ihtilafından sakınmak anlamında olmadığı belirtilmelidir. Bahsi geçen ihtilafı daha çok elhurûc mine’l-hilâf veya mürâʻâtü’l-hilâf ismiyle karşılamak mümkündür. Zira istihsān bi’l-ihtiyâtta maksut olan ihtiyat, kıyastan (udûlü) dönmeyi gerektiren ihtiyat iken, mürâʻâtü’l-hilâfta ise ulemânın ihtilafından sakınmak ve iki fetva arasında tercih yapılmak durumunda kalınırsa daha güçlü olanın alınmasından ibarettir. Fukahânın istihsān ile hüküm verdiği her yerde kıyasın terki söz konusudur. İstihsān bi’l-ihtiyâtta ise istihsānın diğer dört türünde olmayan bir sebeple istihsāna başvurulmaktadır. O gerekçe ise fakîhler tarafından “ihtiyat” olarak tespit edilmiştir. Fukahâ istihsāna başvurduğu yerlerde kimi zaman “ihtiyat sebebiyle” veya “ihtiyattan dolayı” gibi ifadelerle istihsānın tercih edilmesindeki arka plana işaret etmektedirler. Ancak herhangi bir detay ilgili eserlerde görülmemektedir. Bu ise istihsānın bu türünün anlaşılması ve ihtiyat denilince akla ilk gelen ihtiyattan farkının ortaya konulmasını gerektirmektedir. İstihsānın bu türünün klasik dönem istihsān türleri içerisinde yer almaması istihsān bi’l-ihtiyâtın istihsānın yeni bir nevi olarak görülmesinin imkânı anlamına gelmektedir. Bu çalışmada konunun bu yönü, detaylı şekilde analiz edilmektedir. Her ne kadar istihsānın türlerinin genişletilme ihtimaline Şelebî tarafından vurguda bulunulsa da konu özelinde bir çalışma yer almamaktadır. Yapılan bu çalışma ise hem konu özeline bir ışık tutma hem de alana katkı sunmayı hedeflemektedir. İstihsān bi’l-ihtiyât özelinde farklı baplardan örnekler verilmek suretiyle konunun uygulanabilirliği ve iç tutarlılığının test edildiği belirtilmelidir. Böylelikle öne sürülen bu ıstılahın mezhebin hemen her bahsinde şartları oluştuğunda tatbik edilebileceği gösterilmiş olmaktadır. Bunu da Hanefî mezhebinin gerek kurucu gerekse sonraki fakîhleri tarafından oldukça işletilen istihsāna dair bir açılım çabası olarak yorumlamak mümkündür. Ayrıca karşılaşılan meselelerde mezhebin kendi bütüncül, tutarlı ve sistemsel yapısından ayrılmadan, Hanefî mezhebinin kendi dinamikleri üzerinden karşılaşılan meselelerin halledilmesinde önemli bir kapı aralamaktadır.Öğe Camera recordings as a means of proof in the modern era and its evaluation from the Shari'ah perspective(DINBILIMLERI AKAD ARASTIRMA MERKEZI, 2023) Şahin, ÜnalSeveral means detect the crimes committed by individuals. These means were similar in periods of static social structure. However, today, with the development of technological possibilities, the expansion of the means of proof has come to the agenda. In cases between individuals, proof can only be realized through evidence. Based on this evidence, what the law determines as punishment becomes fixed for the other party. The means of evidence in the classical period are referred to as "turuku al-qada", "esbab al-hukm" or "tariq." Hanafi jurists handled the means of proof of crime differently in the classical period. Ibn Nujaym (d. 970/1563) points to the historical process of expanding the means of evidence. Pointing to al-Nasafi (d. 710/1310), Ibn Nujaym states that the author identified "turuku al-qada" [ways of judgment] as three and lists them as "declaration", "assertion", and "nukul" (renouncing an oath). Ibn Abidin (d. 1252/1836) also cites the parts above as the means of proof in the Shari.ah and cites Ibn Nujaym as his source. In a society that is transforming with technological possibilities, many other findings such as camera recordings, are a means of proof and provide great convenience, especially in detecting criminal offenses. In this context, findings and data such as swap tests, DNA tests, criminal results, tissue findings, blood tests, fingerprints, ballistic reports, IP numbers, digital data, autopsy results, security cameras, and Mobese records are modern-day means of proof that are taken into account by today's law and used to prove a crime or any right. In the classical period, testimony is dealt with in two parts and analyzed under the main headings of "tahammul al-shahadat" and "eda al-shahadat". Today, it is similar to the classical witness testimony in terms of its use as a means of proof, its acceptance as evidence, and the ruling based on it. In this study, the similarities and dissimilarities will be discussed and the legal grounds of camera recordings as a means of proof will be discussed. When camera recordings are evaluated in terms of the first of the steps of witnessing in the classical period (tahammul al-shahadat), it is possible to say that two of the three conditions are fulfilled in terms of the absence of a mind in the camera, the realization of "seeing" and the recording of this work by the camera itself at the scene of the incident. There are many technical details under the second step regarding witnessing in the classical period. When these conditions are examined in general and compared with the camera recordings, it will be seen that many points are missing. It should be stated that the camera recording and the sign of the mute have many similar aspects. It is possible to say that the camera recording and the mute's testimony are identical in terms of "witnessing an event". However, the most significant difference is that one is a sentient being and the other is a machine. The two aspects, which are similar in terms of witnessing an event, differ from each other in some points. According to the Hanafi scholars of the classical period, there is a consensus that a mute can testify. It is understood that the general acceptance of the testimony of the mute among the Hanafis is based on the verses in the Qur'an. While camera recordings are similar in terms of witnessing an event, they differ from each other in some aspects. Therefore, although there are similar and different aspects, the possibility of comparing these two phenomena comes to the fore. The jurists have used the method of syllogism in the face of limited evidence and unlimited issues, and the problems that arise have been resolved on legal grounds. In this study, the cases of accepting the testimony of the mute and the camera recordings as the same and different were examined and the ruling was determined accordingly. It is not possible to detect all crimes on camera. It should be noted that these crimes, which camera recordings can see, cannot be sentenced to hadd penalties due to "a small amount of suspicion". Because these images may have been edited or professionally manipulated and this is almost undetectable even by experts, it is necessary to state that hadd penalties cannot be applied to these crimes. Camera recordings may be strong evidence for ta'zir crime other than had and qisas. If these are not taken into consideration, it means that it brings many problems for today's society. In summary, the possibility of manipulation in the camera recordings requires that the punishments of hadd and qisas should not be fixed by these recordings due to the clear meaning of the existing nas (verse or hadith). Since penalties are set by suspicion, it is necessary to state that as long as the originality of the audio and camera recordings is not distorted and manipulated, as long as the experts say that they are not used, they have the status of evidence and will be accepted absolutely.Öğe Müteahhir dönem hanefî fakihlerinin kurucu imamlara usulde muhalefeti mümkün mü?: İbnü’l-Hümâm özelinde bir inceleme(Erciyes Üniversitesi, 2025) Şahin, ÜnalBu çalışmada Hanefî mezhebinin kurucu imamlarına müteahhir dönem mezhep fakihlerinin usul mesailinde muhalefet edip edemeyeceği hususu ele alınmıştır. Konu hakkında Hanefî mezhebinde genel kabul, kurucu imamlara usulde muhalefetin olmadığı yönündedir. Bu kabulün Sanayi Devrimi’ne kadar devam ettiğini söylemek mümkündür. Ancak sonraki dönemlerde meselenin farklı bir noktaya evrildiğigörülmektedir. Bilhassa modern dönem çalışmalarında kurucu imamlara gerçek anlamda muhalefetin varlığı, sınırları ve keyfiyeti sorgulanmıştır. İbnü’l-Hümâm (ö. 861/1457) özelinde meseleye bakıldığında ise daha farklı bir tablo karşımıza çıkmaktadır. O, hicri 9. Asırda Mısır’da yaşamış bir Hanefî fakihi olarak, farklı bir âlim profili ortaya koymakta ve usul meselelerinde içtihatta bulunmaktadır. Bu içtihatlar, mezhepte istikrar bulan ve kurucu imamların görüşlerini yansıtan metinlerden farklılık arz etmektedir. Onun, muhalefet ettiği konuların örf, âdet, zaman ve zemine göre değişen ayrıca, fetva mahiyetinde olmayan görüşlerden müteşekkil olduğunu da ifade etmek gerekmektedir. Bu kapsamda İbnü’l-Hümâm’ın usulî konularda mezhepteki yerleşik yaklaşımdan farklı görüşler ileri sürdüğü ve bunları temellendirmeye çalıştığı görülmektedir. Diğer taraftan İbnü’l-Hümâm’ın bu yönü, mezhep usulünden bütünüyle ayrılmadan tikel meselelerde içtihat faaliyetinin de devam ettiğinin açık delillerindendir. Buradan, mezhep ulemasının ilmî yetkinliğe ulaştığında fürû fıkıh bir tarafa usul mesailinde dahi içtihat ettiği anlaşılmaktadır. Bu içtihatların, farklı bir mezhep görüşünün tercihi olmadığı bilakis, delilden hareketle ulaşılan neticeler olduğu belirtilmelidir. Ayrıca onun Hanefî mezhebinde istikrar bulan yaklaşımdan ayrılan her bir farklı görüşü, içtihat merkezli olmayıp bazen konu hakkında tercih olabilmektedir. Bundan dolayı bu gibi farklılıkların içtihat mı yoksa tercih mi olduğunun iyice tetkik edilmesi gerekmektedir.Öğe Çok partili hayata geçişte Kur’an ve tefsir: Ehli Sünnet Dergisi örneği(ALİ KARATAŞ, 2025) Balık, Emrah; Çalış, Muhammet İkbalTürkiye’de 1946 yılında başlayan çok partili hayatla birlikte tek parti döneminin katı laiklik politikaları yumuşamış, başta Diyanet’in etkisinin artırılması olmak üzere din ve vicdan özgürlüğü, dinî tedrisat gibi alanlarda kısmi iyileştirmeler meydana gelmiştir. Çok partili hayata geçiş yılları, aynı zamanda yayın hayatının yeniden canlanarak çeşitlenmesine ve çoğalmasına zemin hazırladığı için de önem arz etmektedir. Nitekim irşat faaliyetlerinin ön planda tutulduğu İslâmcı dergilerde, toplumu bilgilendirme gayesiyle Kur’an, tefsir, hadis, fıkıh ve İslâm tarihi gibi konulara yer verilmiştir. İslâmi ilimleri konu edinen Ehli Sünnet Dergisi de başta gençler olmak üzere Müslümanlara İslâm dininin kaidelerini öğretmeyi şiar edinmiştir. Bu bağlamda makale, tek parti döneminden çok partili hayata geçiş sürecinde yaşanan siyasi kırılma ve değişim karşısında, Kur’an ve tefsirin Ehli Sünnet Dergisi özelindeki durumunu tespit etmeyi amaçlamaktadır. Derginin başyazarı ve imtiyaz sahibi olan Abdurrahim Zapsu’nun (v. 1958) kaleme aldığı yazılardaki yansımalar doküman analizi yöntemi ile tespit edilmiştir. Aynı zamanda genellikle müstear isimle neşrettiği tefsir köşesindeki tefsirin mahiyeti, müfessirin özellikleri, tefsirde kullanılan metot ve tefsirde yer verilen güncel meselelere dair konular incelenmiştir. Mayıs 1950’den sonra yeniden canlanan dinî hayatın, dergiler düzleminden hareketle tespit edilmesi, çok partili hayat dönemindeki gelişmelerin doğru bir şekilde anlaşılmasına yardımcı olacaktır. Nitekim birçok İslâmcı dergide olduğu gibi Ehli Sünnet Dergisi’nde de Mayıs 1950’den önceki yaklaşım ile sonrası arasında belirgin bir farklılık müşahede edilmektedir. Zira yayın hayatına başladığı 1947 yılından 1949-50 yılına kadar temkinli bir yayın politikası takip eden Ehli Sünnet Dergisi, bu tarihlerden itibaren başta din ve laiklik hususunda olmak üzere daha cesur yazıları konu edinmiştir. Söz konusu tarihî farklılık tefsir köşesinde de temayüz etmektedir. Zira 1949 yılına kadar tefsirde güncel konulara neredeyse hiç yer verilmeyen Ehli Sünnet Dergisi’nde, çok partili hayata geçişte ve din eğitimi hususundaki gelişmelerde önemli bir rol üstlenen Şemsettin Günaltay’ın, medrese kökenli bir başbakan olarak bu yılda göreve başlamasıyla birlikte söz konusu mesafeli duruş belirgin bir şekilde değişmiştir.Öğe A contextual analysis of the hadīth “the most virtuous place of worship for a woman is the most secluded corner of her home.”(GAZİANTEP UNIVERSITY, 2025) Toprak Şahin, AyşegülThis study examines the narrations transmitted in classical ḥadīth sources regarding women’s participation in congregational prayers at mosques, assesses their soundness, and contextually analyzes their socio-cultural reflections. It focuses particularly on the ḥadīth, “The most virtuous place of worship for a woman is the most secluded corner of her home.” An initial authenticity analysis of this ḥadīth and related narrations was conducted. Following this, the study delves into how women participated in mosques during the Prophet Muḥammad’s time, the era of the companions, and subsequent centuries, comparing and analyzing these periods in the matter will be addressed considering the approaches of classical Islamic scholars as well as researchers from the Turkish, Arab, and Western worlds. Using qualitative methods such as content analysis and document examination, the research evaluates the perspectives of classical Islamic scholars and contemporary researchers on narrations that either promote or restrict women’s mosque participation. The findings reveal that rulings on women’s visits to mosques have varied across different periods. During the Prophet Muḥammad’s time, women were encouraged to attend mosques without restrictions. However, during the companions’ era, their visits were limited due to inappropriate behavior exhibited by some women. Later, these restrictions were formalized as religious requirements by the jurisprudence schools. In conclusion, it can be stated that prohibiting women from mosques is not aligned with the Prophet Muḥammad’s tradition and such restrictions arose from socio-cultural factors rather than religious necessity. This research emphasizes how social conditions can shape the understanding and application of ḥadīth. Additionally, it offers a valuable comparison of contemporary and historical approaches to women’s mosque participation, providing insights for future research on this subject.Öğe Ḥadīth Education in Higher Religious Studies: From Ottoman Dār Al-Ḥadīth to Dār Al-Funūn Faculty of Theology(Istanbul Universitesi, 2025) Toprak Şahin, AyşegülThis paper examines the transition from Ottoman Dār al-Ḥadīth institutions to the Dār al-Funūn Faculty of Theology, focusing on the transformation of religious education in the context of modernisation. Its primary aim is to compare the traditional ḥadīth education in dār al-ḥadīth institutions with modern education at the Dār al-Funūn Faculty of Theology. Dār al-ḥadīth institutions served as significant educational centres that preserved and taught ḥadīth, a fundamental element of Islamic society and law. The Dār al-Funūn Faculty of Theology emerged as a representation of modernisation movements aimed at integrating Western sciences while also seeking to teach fundamental Islamic sciences through a sociological approach. This study uses content analysis, a qualitative research method, to analyse the educational perspectives on hadīth in both dār al-ḥadīth institutions and the Dār al-Funūn Faculty of Theology through historical documents, curriculum data, and relevant academic works. The scope of the study covers the period from the 14th century, when dār al-ḥadīth institutions were first established, until 1914, when they were incorporated into the Dār al-Ḫilāfah al-'Āliyyah Madrasah; and for the Dār al-Funūn Faculty of Theology, from its founding year in 1924 until its closure in 1933. The findings of the research reveal that dār al-ḥadīth institutions adopted a flexible and individualised approach to education, whereas the Dār al-Funūn Faculty of Theology provided instruction through a more structured and standardised curriculum.Öğe Is not it possible to question ancient Arabic poetry?: An evaluation of the canonization of jahiliyya poetry(ATATURK UNIV, 2021) Cengiz, MehdiIn order to express his feelings, the poet goes out of the standard language and abandons common usage. The number of dispositions was limited to avoid breaking the language rules, and the main criterion in this subject was set the ancient 'Arab poets. While the use of language by the ancient 'Arab poets against the rules was accepted as a necessity of verse, the dispositions of the later periods' poets were described as errors. This idea, which considers the use of language by Jahiliyyah poets as infallible has been largely accepted. Thus, the poetry of Jahiliyyah has become canonized and unquestionable over time. In this study, which discusses whether ancient Arabic poets made mistakes in using the language, it will be noted that the poets of the Jahiliyyah use a language contrary to standard rules and it will be suggested that they are lahn.Öğe The adduce (istishhad) with poetry in the science of fiqh: The case of al-Mabsūt(Aksaray University, Faculty of Islamic Sciences, 2022) Şahin, ÜnalPoetry is a literary genre that has existed even in the oldest civilizations. Each society has attributed a special importance to poetry, and this situation has been differed according to the culture where it is nourished. Poetry and poet had a very special place in Arabic society at the pre-Islamic era and they were seen as the greatest and most effective means of artistic activity. In this respect, it is possible to say that the Arab society before Islām had a very close connection with poetry and poets. The masterpieces of the word embodied in the language of the poets and steered the society of that time. Because poets know the oral tradition and the subtle meanings of words very well, their use of a word by other people has been accepted as deduction. With the advent of Islām, the poems of poets were consulted for a better understanding of the Qur’an and for the explanations of some words. In Islāmic sciences, istishhad with the poems of poets has been used not only in commentators works but also in almost all other disciplines. Faqihs also included poets and their poems in their works and made istishhad with the words they used. In this study, we discussed the points that the fuqaha adduced (istishhad) with the poems of the poets. Sarakhsi (d. 483/1090) al-Mabsût was preferred, especially because it is an authoritative text in the Hanafî madhhab, deeply affecting all the fuqaha who came after it, and having many points of istishhad with poetry. In the first part of this study, the subject of poetry and istishhad in the early periods of Islām will be discussed. Secondly, the problem of authentication in the poems that Sarakhsi adduced (istishhad) will be emphasized. Additionally, the points that Sarakhsi adduced by using poems will be discussed.Öğe The claims for symbolic expressions in al-Šughrā’ī’s Lāmiyyat al-‘Ajam(Istanbul 29 Mayis University - ISAM, TDV Centre for Islamic Studies, 2021) Cengiz, MehdiAbū Ismā‘īl al-Šughrā’ī’s (d. 515/1121) ode, titled Lāmiyyat al-‘Ajam, has received considerable interest by scholars, and has been the subject of discussion in various literary circles. Because odes in classical Arabic poetry were named after their rhyming letters, al-Šughrā’ī’s ode gained fame with the title Lāmiyya. “‘Ajam” (non-Arab) in Lāmiyyat al-‘Ajam was related to the fact that al-Šughrā’ī was born in Isfahan where Persians were living. Al-Šughrā’ī states in the beginning of his Dīwān (collection of poetry) that the ode’s theme is based on personal experience. Thus, it is necessary to understand the poet’s life in order to accurately interpret the ode. Serving in the Seljukid bureaucratic offices, al-Šughrā’ī reached as high as the position of chancellor, the most powerful person after vizier in the bureaucracy. While al-Šughrā’ī was expecting to rise to the post of vizierate, he lost his chancellor position after becoming subject to false accusations by his rivals. After he was dismissed from his position in Baghdad, he settled in Isfahan and composed Lāmiyyat al-‘Ajam under these stressful conditions. A literary work is interpreted by explaining the hidden meanings in the text. As the words are interpreted proportional to the skills of the reader, a literary work represents a unity of meanings made of various layers. The most important element that enables the reader to identify multiple layers of meanings is its invocations of symbolic expressions. Once it is accepted that a work includes symbolic expressions, it gains another layer of meaning beyond its literal meaning. In this context, al-Šughrā’ī’s ode Lāmiyyat al-‘Ajam provides abundant material for both literal and symbolic interpretation. Dividing Lāmiyyat al-‘Ajam into sections by its subjects will enable us to see its poetic theme and the symbolic meanings and functions of the ode’s preamble. At the beginning of the ode, al-Šughrā’ī boasts about his honor and addresses his departure from Baghdad, complaining about the negative effects caused by his leaving. Following this section, the poet details the journey he embarked on towards his beloved and ends the ode by talking about his resistance to harsh conditions as well as the connection between his aims and success. Examining his life and Lāmiyyat al-‘Ajam, one can understand that al-Šughrā’ī’s ambition to reach higher positions inspired the ode. Considering the fact that he composed the ode at a time when he was dismissed from the position for composing royal letters, one can say that al-Šughrā’ī’s dismissal and his desire to restore his losses inspired the writing of the poem. In this framework, the poet’s description of his journey toward his beloved between the 10th and 29th couplets does not fit well with the connection between his life and the poem’s sections. Most classical commentators preferred to focus on the meanings of the words in couplets, their lexicographical and syntactical features, and to analyze the sentences in respect to the field of rhetoric, the couplets’ meanings, and the claims of plagiarism for certain lines rather than examining the ode’s semantic unity and symbolic expressions in the couplets. Some classical commentators did not pay attention to the fact that, unlike the classical form of odes, al-Šughrā’ī did not mention the preamble at the introduction while he was talking about the events that occurred in his life and that he held the harmony between the ode’s section through symbolic expressions. In this framework, Abū Jum‘a argued that certain symbols were used in the ode Lāmiyyat al-‘Ajam. According to this argument, female names mentioned in the classical Arabic poetry did not correspond to real personalities but were rather symbolic representations. For example, the most frequently mentioned names in classical Arabic odes, such as Salma and Laila were accepted not as real personalities, but rather help to meet the poetic meter. In this context, it would be fitting to mention the views of literary men on the identity of a woman’s name Su‘ād in Ka‘b b. Zuhayr’s ode recited to the Prophet. Some literary critics considered that Su‘ād was Ka‘b b. Zuhayr’s wife and some others thought it to be a woman he loved. Some critics also argued that it was an imaginary woman. Therefore, Abū Jum‘a argued that the woman mentioned in the preamble of Lāmiyyat al-‘Ajam was not a real person, but the poet’s medium of alluding to his dismissal from the vizieral position. In the modern period, ‘Ali Jawād al-Šāhir, who studied Lāmiyyat al-‘Ajam’s semantic unity, remarked on the question of unity in the ode. Al-Šāhir viewed no connection between al-Šughrā’ī’s life and the ode’s section of ghazal, claiming that al-Šughrā’ī added this section to the ode in order to support his argument. According to him, this was because of the fact that while the ghazal section stood at the beginning in the classical forms of ode, it is placed in the middle of Lāmiyyat al-‘Ajam. This article aims to explicate the symbolic expressions in Lāmiyyat al-‘Ajam. For this, it will examine first the life of al-Šughrā’ī, which was closely connected to the symbolism in the ode, and his Lāmiyyat al-‘Ajam; then it will discuss the arguments related to the existence of symbolic expressions. In the conclusion, it will argue that Lāmiyyat al-‘Ajam can be understood through symbols.Öğe حكاية رُستَم وإسفَنديار: بين شاهنامة الفِردوسيّ وغُرَر ملوك الفُرس للثَّعالبيّ(Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi, 2024) Albakour, Moustafaحكاية رُسْتَم وإسفنديار إحدى أهم الحكايات الفارسية القديمة التي شاع ذكرُها في أمَّهات مصادر السّيرة النّبويّة، وتفاسير القرآن، وتواريخ صدر الإسلام وآداب الشعوب. إنّ مطالعةَ المصادرِ الإسلاميّة التي أوردت تلك الحكاية تقدِّم لنا ثلاث رؤًى تجاهها: الأولى: دينيَّة، وهي التي تبدو في كتب السِّيرة النّبويَّة وتفاسير القرآن، وعُدَّت فيها بمثابة أساطير الأوَّلين أو لهو الحديث. والثّانية: حماسيَّة أو قوميَّة، وقد تجلَّت في شاهنامة الفردوسي وما تلاها من الحماسات القوميّة الفارسيّة، وفيها تبدو أهمُّ عناصر الحماسة القوميّة الفارسيّة. والثّالثة: تاريخيَّة، وقد تجلَّت في كتب تاريخ الإسلام التي تحدَّثت عن سِيَرِ مُلوك الفُرس القدماء من العصر الأسطوريِّ إلى سقوط الإمبراطوريّة الساسانيّة على يد العرب المسلمين، ومن جُملتها كتاب غُرَر أخبار ملوك الفُرس وسِيَرهم للثَّعالبيِّ. تتحدَّث هذه الحكاية عن اثنَين من أبطال الحماسة الفارسيّة وهما رُستَم وإسفنديار، وقد عُرِفا بخَوض كثيرٍ من الحروب المصيريَّة والخطيرة دفاعًا عن استقلال إيران، وللحفاظ على عرش ملوكها، لكنَّهما تصادما في أواخر حياتَيْهما، وانتهى الأمر بمقتل إسفنديار على يد رُستَم بعد سلسلة من الحوادث الدّراميَّة. تُجسِّد هذه الحكاية تصادم عدد من المفاهيم الإنسانيَّة المهمَّة من قبيل صراع الدِّين والقوميَّة، والسُّلطة والشَّعب، والشَّيخوخة والشَّباب، والشَّجاعة والحيلة، والأَسْر والحُرِّيَّة. إنَّ أهمَّ روايتَين لحكاية رستم وإسفنديار وأكثرهما تكاملًا ونضجًا في مصادر التّاريخ والآداب الإسلاميّة هما: رواية شاهنامة الفردوسيّ (~330-416هـ) المدوَّنة بالفارسيَّة، وروايةُ غُرَرِ ملوك الفُرس للثَّعالبيِّ (350-429هـ) المدوَّنة باللّغة العربيَّة، وقد تفاوتت نظرةُ الأديبَينِ أو المؤرِّخَينِ تجاه هذه الحكاية وفلسفتها؛ فالفردوسيُّ كان يتعامل مع هذه الحكاية الأسطوريَّة وأمثالها على أنّها رموز يمكن تأويلها وليست خرافة، أمّا الثَّعالبيُّ فقد رأى هذه الحكاية خرافةً لا يتقبَّلُها العقل الإنسانيّ. إن النظرة الأوَّليَّةَ في روايتَي الفردوسي والثّعالبي تُظهِر وجود تشابهٍ كبيرٍ بين أهمِّ عناصر هذه الحكاية، ولعلَّ حياة هذين الأديبَين في وقتٍ واحدٍ تقريبًا، وفي إقليمٍ واحدٍ، يجعلنا أمام ثلاثة احتمالات حول أسباب هذا التشابه: أوّلاً: أخْذُ الثّعالبي عن الفردوسي وتأثُّره بشاهنامته بحُكم شهرة الشّاهنامة ووحدة البيئة التي عاشا فيها وتقدُّم الفردوسي عليه في العُمْر. وثانيًا: أخْذُ الفردوسي عن الثّعالبي بحُكم شهرة الأخير ومكانته الأدبيّة الكبيرة. وثالثًا: اعتماد الفردوسيّ والثّعالبيّ في روايتَيْهما على مصدر واحد أو مصادر مُتشابهة. لكنَّ هذا التّشابه لم يَحُل دونَ وجودِ تفاوتٍ في مسائلَ فرعيّة وإضافات من قِبَلِ المؤلِّفَين. وقد حفلت الشّاهنامة بالنّصيب الأكبر من الإطالات والإضافات الجديدة كُلِّيًّا، مع حرصه على عدم العبث ببنيتها الأساسيّة، من قبيل مطلع الحكاية والمواعظ الأخلاقيّة والقيم الإنسانيّة التي كان يحرص على تطعيم حوادث القصَّة بها لأسباب ترتبطُ برؤاه الدّينيّة والقوميّة والسّياسيّة.Öğe Is it possible for the hanafi jurisprudents of the later period to disagree with the founding imams?: An examination special to Ibn al-Humam(2024) Şahin, ÜnalIn this study, the issue of whether there can be opposition to the founding imams of the Hanafi sect in terms of procedure will be discussed. The general acceptance in the Hanafi sect on the subject is that there is no opposition to the founding imams in terms of procedure. It is possible to say that this perception in the sect continued until the Industrial Revolution. However, it is later observed that the issue evolved to a different point. Especially in modern period studies, the existence, limits and quality of the real opposition to the founding imams have been questioned. When we look at the issue specifically for Ibn alHumam, a different picture emerges. As a Hanafi jurist who lived in Egyptian geography in the 9th century Hijri, he presents a different prototype of a scholar and makes ijtihad on procedural issues. The opinions in question differ from the texts that find stability in the sect and reflect the views of the founding imams. It should also be stated that these issues consist of opinions that change according to customs, traditions, time and place and do not constitute fatwas. In this respect, it is seen that Ibn al-Humam put forward different views on procedural issues in the sect than the established perception in the sect and tried to base them. On the other hand, this aspect of Ibn al-Humam is clear evidence that his ijtihad activities continue on particular issues without departing from the sectarian method. It is understood that when the scholars of the sect reached scientific competence, they made ijtihad even in the field of usul, let alone fiqh. It should be noted that these jurisprudences are not the preferences of a different sect, but rather the conclusions reached based on evidence. In addition, each of his different views, which differ from the stable approach in the Hanafi sect, is not ijtihad but can sometimes be a preference on the subject. Therefore, it is necessary to thoroughly examine whether such differences are jurisprudence or preference.
